Ik zie, ik zie, wat jij niet ziet

Verslag

Wij hebben allemaal zo onze vooroordelen. De een wat meer dan de ander – en AI het allermeest. Als uw verslaggever de zaal binnenkomt en de spreker ziet – met petje, t-shirt en sportschoenen – denkt hij eerder een rapper te zien dan een wetenschapper. “Maar hij is óók rapper”, vertelt vrijwilliger Carel Horstmeijer, die met het idee voor deze avond kwam. Op de universiteit van Utrecht geeft Surya Gayet leiding aan het CAP, het Conscious Attention Psychology Laboratory. Zijn cap verwijst dus ook naar zijn werk. Gayet is een wetenschapper die zijn vak buiten de ivoren toren van de universiteit uitvent. Hij is een veel gevraagd spreker en laat zich goed betalen. En daar krijgt hij, zo blijkt uit de website van de Universiteit van Utrecht alle ruimte voor. 

Geloven is zien

Het publiek krijgt waar voor zijn geld. In een wervelende, TedX-achtige lezing, je zou bijna zeggen show, laat Gayet zien dat wij vaak niet zien wat wij denken te zien. Hij vergelijkt het met de theorie van Plato. Wij zitten in een grot en zien niet de werkelijkheid buiten die grot, maar slechts de schaduwen daarvan op de wanden van die grot. En afhankelijk van het perspectief ziet iedereen die schaduwen op een andere manier. Wat wij zien of denken te zien is een privéfilm van ons brein. Zien is geloven, zo zeggen wij de ongelovige Thomas na. Maar Gayet toont aan dat het in wezen andersom is: geloven is zien. Wat ons netvlies van de ongelofelijk rijke en complexe visuele werkelijkheid per blik waarneemt, is niet groter dan onze duimnagel. De rest ‘fantaseren’ wij erbij op basis van onze ervaringen en verwachtingen. En dat heeft een functie. Onze visuele cortex bespaart zo op 'dure' hersenactiviteit zodat wij denkkracht overhouden voor andere dingen. Uit zelfbescherming letten onze hersenen vooral op signalen van gevaar. 

Experimenten met de zaal

De jonge neurowetenschapper laat een verbazingwekkend veldexperiment van zijn medewerkers zien. Wanneer die de weg vragen aan voorbijgangers, merkt geen van die voorbijgangers op dat tijdens het gesprek de eerste 'wegvrager' tijdens het gesprek vervangen is door een andere (nadat er iemand met een groot bord tussen beide personen door was gelopen). Gayet doet ook experimenten met de zaal. Wij mogen meerdere keren heel kort naar telkens dezelfde twee, ogenschijnlijk identieke foto’s kijken. Op de ene foto zit de bovenkant van het hek waarvoor een man en een vrouw zitten te dineren ter hoogte van hun hoofden, op de andere ter hoogte van de tafel. Vrijwel niemand die het ziet. Wij hallucineren de werkelijkheid op basis van onze verwachtingen en ervaringen. Net als met de stelling van Bayes uit de kansberekening, maakt ons brein een ‘beste gok’ van wat wij zien. Gayet laat een dambord zien. Wij zien één van de velden in het midden als donkergrijs, omdat wij dat verwachten op grond van het regelmatige patroon. In werkelijkheid is het veld, dat in de slagschaduw van een ander voorwerp ligt, heel lichtgrijs. Een aardbei zien wij als rood omdat aardbeien rood horen te zijn. Maar die blauwe jurk dan? Was het echt mogelijk om die ook als goudgeel te zien? Wie dat gezien heeft, mag mailen naar info@kenniscafe-emmen.nl . Dan weten wij meteen of deze verslagen ook worden gelezen. 

Wij zien wat wij verwachten te zien

Wij zien wat wij verwachten te zien, is het leidmotief van de avond. Gayet toont de bezoekers een slordig gemetselde muur van grote ruwe stenen. Iedereen ziet de stenen en de voegen, maar niemand ziet de grote sigaar die uit een voeg steekt. Dat geldt ook voor medici. De spreker laat de twee longfoto’s zien die werden aanboden aan longartsen voor onderzoek. Die waren het in grote lijnen eens over de afwijkingen, maar niemand zag de grote gorilla die in een van de foto’s verstopt zat. De spreker laat de zaal heel kort kijken naar een opname van een badkamer en vraagt of de bezoekers een rode of een blauwe tandenborstel zien. Sommigen zien de kleine rode tandenborstel op de wasbak, maar de meeste bezoekers zien niet de enorme blauwe tandenborstel ter grootte van een stoffer links van de spiegel. Wij zien wat wij verwachten te zien . 

Een echte wereld en een gehallucineerde wereld

Kunnen wij ons brein dan nog wel vertrouwen? Het korte antwoord is: nee. Zien is gecontroleerde hallucinatie. Ja, maar de dingen om ons heen bestaan toch écht? Natuurlijk is er een echte, fysieke wereld (hoewel niet alle filosofen het daarover eens zijn), maar die nemen wij in verschillende situaties allemaal op een andere manier waar. Enerzijds is er de ‘echte’ wereld van moleculen en atomen, anderzijds de ‘gehallucineerde’ wereld van concepten en ideeën. Over de eerste valt niet te twisten, over de tweede duidelijk wel, zo wordt deze avond duidelijk. Jij ziet de wereld zoals jij bent, aldus Gayet. En zo zijn wij weer terug bij Plato. 

"Luxe variant van geen idee"

De lezing roept veel vragen op bij het talrijke publiek. Hoe zit het dan met baby’s wil iemand weten, die hebben immers nog geen ervaringen en verwachtingen. Gayet houdt een lang betoog om ontwapenend af te sluiten met: “Luxe variant van geen idee”. 

En, naar aanleiding van een andere vraag: dit heeft inderdaad implicaties voor getuigenissen in de rechtszaal. Wij kunnen onze waarnemingen niet vertrouwen en ons geheugen nog minder. 

Verklaart de verschillende waarneming van de werkelijkheid ook - in ieder geval voor een deel - de verschillen in politieke voorkeuren, wil weer een ander weten. Interessante hypothese, vindt Gayet. 

En natuurlijk komt ook AI voorbij. AI is immers bij uitstek gebouwd op standaard verwachtingen en massaal gedeelde ervaringen en dus op vooroordelen. Is dat niet gevaarlijk? Gayet komt met een geruststellende relativering. “Voorlopig kunnen wij wel AI uitzetten, maar AI ons niet”. 

Meer begrip voor een ander

En ten slotte de hamvraag: wat moeten wij met al deze kennis? Wees je in ieder geval bewust van je ‘blind spots’ en van je ‘stilzwijgende aannames’, zo geeft de spreker ons mee. En het goede nieuws is dat het inzicht dat wij ons brein niet blind kunnen vertrouwen ons kan helpen om mensen die het anders zien beter te begrijpen (WB).

Foto's